مجله موسیقی پرشیا

پرشیامگ - بادی ها (آئروفونها Aerophone) سازهایی هستند که در آنها تن توسط ارتعاش هوا به وجود می آید. تقسیم بندی این سازها به چگونگی ارتعاش هوا بستگی دارد و شامل فلوتها، سازهای زبانه ای (قمیش دار)، سازهای با سرساز قیفی شکل و همچنین بادی های آزاد (بدون تعیین حد فضای مرتعش) می باشد. از عهد حجر به فلوتها نسبت سحر آمیز داده شده است. در حال حاضر هم برخی از ملیتها سازهای بادی را در هنگام یورش، برداشت محصول همچنین سوگواری به کار می برند. منشاء سازهای قمیش دار مشرق زمین است. به دلیل اینکه ساختمان این سازها پیچیده تر ازفلوت هاست، توسعه وتکامل در آنها کمتر دیده می شود.

این سازها امروزه به اروپا، افریقا، خاور دور هم راه یافته است. این سازها با پیچیدگیهای متفاوت در سراسر جهان مشاهده شده است و هم اکنون غالباً در مراسم عبادی و یا نظامی وهمچنین به منظور اعلام خبر مورد استفاده قرار می گیرد. سازهایی که در مورد آنها نوسانات هوای مرتعش نا محدود است همانند چوبهای غژغژی (قطعه چوبی با نخ که در هوا به دور سر بچرخانند) هنوز هم توسط برخی از ملیتها به منظور اهداف سحر آمیز و جادویی به کار می روند.

اصل و نسب سازهای بادی

خانواده سازهای بادی شامل فلوت های با سوراخ دمیدنی، فلوت های منقاری، سازهایی با یک زبانه و یا زبانه مضاعف، سازهایی با سر ساز پیاله ای شکل و ساز هایی با نوسانات آزاد زبانه ای و نیز با نوسانات نامحدود هوا می باشد. نی انبان و ارگ ها با لو له های دمیدنی متفاوت از جمله سازهای دو گانه می باشند.

چگونگی ارتعاش هوا

در تمام ساز های بادی، تن توسط ارتعاش هوا تولید می شود. در ساز هایی که فقط شامل یک سوراخ دمیدنی (a) یا یک دهنه سوتی شکل (b) هستند، هوا پس دمیدن در یک لبه تیز به ارتعاش درمی آید. ارتعاش هوا در یک لوله توسط یک زبانه ساده (c)، زبانه مضاعف (d) یا زبانه با نوسان آزاد (e) به وجود می آید. در مورد ساز هایی که سر ساز پیاله ای شکل دارند (f)، هوا توسط لبهای نوازنده مرتعش می گردد و در سازهای با ارتعاش نا محدود هوا (g)، ستون بسته ای از هوا وجود نداشته بلکه هوا به صورت مدور گرداگرد ساز به نوسان در می آید.

فرم بدنه سازها

اکثر بادی ها از بدنه لوله ای و یا آوند شکل به وجود آمده اند، که در آنها هوای مرتعش هنگام نواختن مسدود می شود. فرم بدنه تعیین کننده نوع تن تولید شده می باشد. رایج ترین فرم، لوله میان تهی استوانه ای شکل (a) مانند "کلارینت" است، فرم باریک شونده این استوانه (b) مانند "بلوک فلوت" و فرم پهن شونده آن (c) مانند "ابوا" می باشد. بادی ها با بدنه آوند گونه (d) مانند "اُکارینا" رواج کمتری دارند.

مقام تن ( زیر و بم تن)

چگونگی پیدایش مقام تن به طول لوله ای بستگی دارد که هوا در آن دمیده می شود. طول لوله تعیین کننده طول امواج تن و همچنین تعداد نوسانات (فرکانس) آن در ثانیه می باشد. از نظر علمی هر لوله ای قادر است مقام تن متناسب با طول خود را تولید کند که آن را تن پایه (اصلی) می نامند. از لوله ای به طول 60 سانتی متر، تن do میانی حاصل می گردد (1) و تن حاصل از لوله ای با طول دو برابرآن (120 سانت) یک اکتاو بم تر خواهد بود (2). در یک لوله بسته نسبت به یک لوله باز هم اندازه صدا یک اکتاو بم تر است.

ردیف تن های هارمونیک

هنگامی که ستونی از هوا به ارتعاش در آید، دارای دو نوع نوسان اصلی و فرعی می باشد. نوسانات فرعی، مولد مقام (زیر و بم)هایی هستند که با تن پایه یکسان نمی باشند. این زیر و بم های فرعی سازنده ردیفی از تن ها هستند که به ردیف تن های هارمونیک موسومند. اگرچه فاصله مابین تن های هارمونیک غیر قابل تغییر است ولی در اصل متناسب با طول و فرم لوله تغییر صوت خواهد داد. نمونه مقابل در مورد لوله ای به طول فرضی 30/2 متر در نظر گرفته شده است.

تغییرات مقام تن

در بادی ها فقط توسط کوتاه یا طویل کردن لوله می توان تن پایه و نت های هارمونیک مربوط به آن را تغییر داد. طول لوله به سوراخ انگشت گذاری هم بستگی دارد. یعنی با باز گذاشتن هر سوراخ، طول لوله تا همانجا کوتاه می گردد، زیرا هوا در اولین فرصت از آن خارج می شود (a). زمانی یک لوله بلندتر می شود که یک "سُری" با مکانیزم ساده داخل لوله قرار گیرد (b) و یا برای هدایت هوا، قطعه ای به بدنه لوله (c) افزوده شود.

رنگ تن

هر ساز بادی دارای کیفیت و یا تن مخصوص به خود است. هنگامی که یک تن دمیده شود، توسط ردیف تن های هارمونیک خود، رنگ آمیزی می شود.اینکه کدامیک از ردیف های تن های هارمونیک با خود تن به صدا درمی آید، به فرم لوله بستگی دارد. برای نمونه در لوله مخروطی شکل "ابوا" بر کمترین ردیف تن های هارمونیک (a) تکیه می شود. در حالی که لوله بسته استوانه ای شکل "کلارینت" بر تن های هارمونیک با اعداد فرد تاکید می کند(b). (در هر دو حالت ردیف تن های هارمونیک بر مبنای تن پایه مربوط به ساز نشان داده شده است).

تهییه و تنظیم : مجله موسیقی پرشیا